عفاف جامعه در پرتو حجاب

۱۹ بهمن ۱۳۸۶

فرهنگ کوثر – شماره هشت
زن مظهر جمال و زیبایى و عفاف است و مرد مظهر شیفتگى و مجذوب شدن از آن جهت فرهنگ غنى و ارزشمند اسلام پوشش و حجاب را براى بانوان لازم دانسته است و حجاب را حافظ ارزش‏هاى والاى معنوى زنان در برابر مردان قرار داده و در طول تاریخ او را از فساد و تباهى و افتادن در دام شهوت‏پرستان خودپرست نگهدارى نموده است.

نگاه شهوت‏آمیز مردان به زنان و بالعکس از جمله امور نکوهیده‏ اى است که پیامبر اسلام(ص) آن را به شدت منع مى‏کرد و آن را حرام مى‏دانست همان طورى که فرمود: «النظر سهم مسموم من سهام ابلیس فمن ترکها خوفا من الله اعطاه الله ایمانا یجد حلاوته فى قلبه‏». (۱) نگاه شهوت‏آمیز [همراه با لذت جنسى] تیر زهراگینى است که از سوى شیطان به سوى طعمه خویش رها مى‏گردد، پس هر کس به خاطر ترس از خدا نگاه با شهوت را ترک کند خداوند ایمانى به او خواهد بخشید که شیرینى و اثرش را در دلش خواهد دید.

رسول خدا(ص) در حجة الوداع هنگامى که آن زن جوان خثعمى به حضورش آمد تا چند پرسش داشته باشد در آن هنگام فضل بن‏عباس همراه بود زن وقتى سؤال‏هایش را مطرح نمود پیامبر خدا(ص) به هنگام پاسخ دادن متوجه شد بین آن زن و فضل نگاهى رد و بدل گردید و زن عوض اینکه مطالب آن حضرت را گوش کند به فضل که جوان زیبا و نورسى بود متوجه شده در آن وقت رسول خدا(ص) دست‏خود را به طرف فضل بن‏عباس دراز کرد و صورت او را به طرف دیگر برگرداند و فرمود: فخشیت ان یدخل بینهما الشیطان… (۲) ؛ در نگاه زن جوان و مرد جوان مى‏ترسم شیطان قدم نهد و سبب انحراف آنان گردد.

دانشمندان و علماى بزرگ براى لزوم حجاب به قرآن و احادیث و اجماع و عقل استدلال کرده‏اند و حدود پوشش را براى مردان و زنان به صورت روشن بیان داشته‏اند.

ما در این نوشتار کوتاه از آن جهت که زن را عنصر اولیه صلاح و رستگارى جامعه مى‏دانیم و بر آن اعتقادیم که اگر رستگارى و فلاح در این قشر عظیم حاکم شود رستگارى و عاقبت‏بخیرى مردان را بدنبال دارد و بعکس خداى ناکرده چنانچه زنان جامعه فاسد و تباه شدند مجالى براى اصلاح مردان باقى نخواهد ماند، به بحثى کوتاه در باره حجاب و پوشش زن مى‏پردازیم.

قرآن و مسأله حجاب
قرآن در باره حجاب مى‏فرماید: «قل للمؤمنات یغضضن من ابصارهن و یحفظن فروجهن و لا یبدین زینتهن الا ما ظهر منها ولیضربن بخمرهن على جیوبهن الا لبعولتهن او آباء بعولتهن او ابنائهن او ابناء بعولتهن او اخوانهن او بنى اخوانهن او بنى اخواتهن او نسائهن … و توبوا الى الله جمیعا ایها المؤمنون لعلکم تفلحون‏» (۳) ; به زنان با ایمان بگو چشمهاى خود را [از نگاه هوس‏آلود]فرو گیرند و دامان خویش را حفظ کنند و زینت‏خود را جز آن مقدار که نمایان است، آشکار ننمایند و اطراف روسرى‏هاى خود را بر سینه خود افکنند (تا گردن و سینه با آن پوشانده شود) و زینت‏خود را آشکار نسازند مگر براى شوهرانشان یا پدرانشان و با پدرشوهرانشان و یا پسرانشان یا پسران همسرانشان یا برادرانشان یا پسران برادرانشان یا پسران خواهرانشان یا زنان هم‏کیششان و …. همگى به سوى خداوند باز گردید اى مؤمنان تا رستگار شوید.

و در جاى دیگر آمده است: «یا ایها النبى قل لازواجک و بناتک و نساء المؤمنین یدنین علیهن من جلابیبهن ذلک ادنى ان یعرفن فلا یؤذین و کان الله غفورا رحیما» (۴) ; اى پیامبر به همسران و دختران خویش و دیگر زنان مؤمنان بگو که جلبابها (روسریها)ى خویش را بر خود فرو افکنند این کار براى اینکه شناخته شوند و مورد آزار قرار نگیرند به [احتیاط] نزدیکتر و خداوند آمرزنده و مهربان است.

فقهاء اسلام گفته‏اند: دو آیه فوق بر وجوب پوشش و حجاب براى زنان دلالت دارد. آنان نیز به آیات (۶۰ تا ۶۱) سوره نور تمسک کرده‏اند و آن آیات را دلیل پوشش براى زنان دانسته‏اند همان طورى که روایاتى را مستند خویش قرار داده‏اند، در اینجا به یک حدیث اکتفا مى‏کنیم.

پوشش فاطمه(س) در محوطه منزل در برابر بیگانه
جابربن‏عبدالله انصارى مى‏گوید: به همراه رسول خدا(ص) بودم آن حضرت اراده کرد به خانه دخترش فاطمه(س) برود چون به درب خانه فاطمه(س) رسید با دست مبارکش درب را فشار داد و فریاد برآورد: السلام علیکم.

دختر گرامى پیامبر جواب داد: علیک السلام یا رسول الله(ص)

آنگاه پیامبر خدا(ص) اجازه ورود به منزل گرفت و فرمود: ادخل انا و من معى (آیا من و کسى که همراه من است داخل منزل شویم). در آن وقت فاطمه(س) فرمود: پدر جان چیزى بر سر ندارم، رسول خدا(ص) فرمود: یا فاطمة خذى فضل ملحفتک فقنعنى بها راسک ؛ فاطمه جان با قسمتهاى اضافى روپوش خودت سرت را بپوشان. پیامبر(ص) دوباره اجازه گرفت فاطمه(س) پرسید: چه کسى با شماست، پیامبر خدا(ص) فرمود: جابر، آنگاه من به همراه پیامبر(ص) داخل خانه زهرا(س) شدم.

جابر مى‏گوید: چهره زهرا(س) همانند شکم ملخ زرد شده بود، پیامبر خدا(ص) پرسید: دخترم چرا چنین هستى، جواب داد: از گرسنگى است.

پیامبر(ص) دعا فرمود: اللهم مشبع الجوعة و دافع الضیعة، اشبع فاطمة بنت محمد؛ اى خدایى که سیرکننده گرسنه و بوجود آورنده محصولات هستى، فاطمه دختر محمد(صلى الله علیها) را سیر گردان.

جابر ادامه مى‏دهد سوگند به خدا دعاى پیامبر خدا(ص) مستجاب گردید. پس از دعاى آن حضرت چهره زهرا(س) گلگون گردید مثل اینکه خون را در حال حرکت در زیر پوست صورت مى‏دیدم و زهرا(س) از آن پس گرسنه نماند. (۵)

پس از عموم آیه شریفه (۳۱ نور) و دیگر آیات استفاده مى‏شود که پوشش براى زنان امرى مسلم است و کسى نمى‏تواند آن را انکار کند، از سوى دیگر سیره فاطمه اطهر(س) در برخورد با جابر بن‏عبدالله انصارى(ره) بالاترین شیوه تبیین حکم الهى است که حضرت بدان عمل مى‏کند و وظیفه دیگر زنان را در برابر مردان غیر محرم و بیگانه نشان مى‏دهد. برخورد فاطمه(س) با جابر که شخص مؤمن و مورد اعتماد رسول خدا(ص) است در محیط خانه خویش چنین است مسلم زنان متعهد در حفظ خود در داشتن پوشش صحیح در جامعه (کوچه و بازار و ادارات و …) وظیفه‏اى سنگین‏تر دارند.

پوشش زنان در برابر خویشاوندان
احمد بن‏ابى‏نصر بزنطى از یاران عالیقدر امام على بن‏موسى الرضا(ع) است مى‏گوید از آن حضرت پرسیدم: آیا براى مرد جایز است که به موهاى خواهر زنش نگاه کند؟ حضرت فرمود: نه مگر اینکه سالخورده و پیر و از کار افتاده باشد. عرض کردم: پس خواهر زن با بیگانه چه فرق مى‏کند یعنى هر دوى اینها یکى هستند؟! حضرت فرمود: بلى یکى هستند. پرسیدم: [در مورد سالخورده] چقدر براى من جایز است نگاه کنم؟
فرمود: به موى او و ذراع (از انگشت تا آرنج) او مى‏توانى نگاه کنى. (۶)

قسمت آخر روایت مربوط به سالخورده و پیرزن از کار افتاده است همان طورى که صاحب وسائل مرحوم شیخ حر عاملى بر آن تصریح نموده‏است.

نقش «حجاب‏» در سلامت عمومى
در جامعه‏اى که زن و مرد هر کدام کار متعلق به خویش را انجام دهد و اختلاط و معاشرت بى‏مرز در آن وجود نداشته باشد زنان غیر متعهد خودنمایى ننمایند و مردان شهوتران هم با چشمان صیاد خویش به دنبال طعمه نگردند، در آن جامعه آرامش روحى و روانى بر زن و مرد حاکم خواهد شد، و ثبات و استحکام ویژه‏اى بر خانواده آن سایه خواهد افکند، و روز بروز بر تعداد پیوند ازدواج‏ها و زناشوییهاى مشروع و قانونى افزوده خواهد گردید که نتیجه آرامش اجتماعات کوچک، آرامش و سعادت جوامع بزرگ انسانى خواهد شد. پس پوشش صحیح بالاترین نعمت الهى است که خداوند بر زنان ارزانى داشته و بر آنان لازم شمرده است.

رسول گرامى اسلام روزى در جمع یاران خویش که در مسجد نشسته بودند، پرسید: بهترین چیز براى زنان چیست؟ کسى نتوانست پاسخ آن حضرت را بدهد. على(ع) به خانه آمد پرسش پیامبر و ناتوانى یارانش را در پاسخ به آن حضرت بازگو کرد.

فاطمه زهرا(س) فرمود: خیر لهن ان لا یرین الرجال و لایرونهن، فاخبره بذلک فقال(ص) له: من علمک هذا؟ قال(ع): فاطمة. قال(ص):انها بضعة منى (۷) بهترین چیز براى زنان این است که به مردان نگاه نیندازند و مردان نیز به آنها نظر نکنند. امیرمؤمنان(ع) به مسجد برگشت و آن را براى پیامبر و مردم بازگو کرد. رسول خدا(ص) پرسید: از کجا آموختى؟ على(ع) گفت: این پاسخ فاطمه است. در آن هنگام پیامبر(ص) فرمود: فاطمه پاره تن من است.

حدود پوشش بانوان از دیدگاه فقهای اسلام
بسیارى از فقهاء شیعه و اهل سنت‏بعد از اعتماد بر ظهور آیات گذشته و تصریح روایات در مورد وجوب پوشش ادعاى اجماع و اتفاق نموده‏اند و ذیل تفسیر آیات سوره نور و احزاب حدود و مقدار پوشش را براى زنان مشخص نموده‏اند.

در اینجا به بیان برخى از نظریات فقهاء مى‏پردازیم:
ابن رشد فقیه و فیلسوف معروف اندلسى مى‏نویسد: عقیده اکثر علماء بر این است که بدن زن جز چهره و دو دست تا مچ عورت (×) است، ابوحنیفه معتقد است: قدمین نیز عورت شمرده نمى‏شود لکن ابوبکر بن‏عبدالرحمان بن‏هشام بر این باور است که تمام بدن زن بلا استثناء عورت است. (۸) در الفقه على مذاهب الخمسه آمده است: علماء اسلام اتفاق نظر دارند که بر هر یک از زن و مرد لازم است آنچه را در خارج نماز باید بپوشد در حال نماز هم باید بپوشد سپس مى‏گوید: به عقیده علماء شیعه امامیه بر زن در حال نماز همان قدر از بدن را واجب است‏بپوشاند که در غیر نماز باید از نامحرم بپوشد. (۹)

فقهاء اسلامى در دو موضع از کتاب‏هاى فقهى خود وجوب حجاب و حدود پوشش را براى بانوان مطرح نموده‏اند.
الف – در بحث پوشش در حالت نماز (بحث‏ساتر)
ب – در بحث نگاه کردن مرد به زن نامحرم و یا عکس‏آن

علامه حلى(ره) مى‏فرماید: جمیع بدن زن عورت است جز چهره او به اجماع همه علماء، در همه شهرها جز ابوبکر بن‏عبدالرحمان بن‏هشام که تمام بدن زن را عورت دانسته است. سخن او به اجماع فقهاء مردود است. زیرا از نظر علماء ما (شیعه) دو دست تا مچ نیز مانند چهره است و عورت نخواهد بود. مالک بن‏انس و شافعى و اوزاعى و سفیان ثورى در این جهت‏با علماء شیعه هم عقیده‏اند، ابن‏عباس در تفسیر کلام خدا: «و لا یبدین زینتهن الا ما ظهر منها» وجه و کفین را با هم استثنا نموده است. (۱۰)

در پایان باید گفت: فقهاء اسلامى در دو موضع از کتاب‏هاى فقهى خود وجوب حجاب و حدود پوشش را براى بانوان مطرح نموده‏اند.
الف – در بحث پوشش در حالت نماز (بحث‏ساتر)
ب – در بحث نگاه کردن مرد به زن نامحرم و یا عکس آن امام خمینى(ره) در این دو باب فرموده‏اند:

۱ – عورت زن در نماز همه بدن اوست که شامل سر و موى‏ها مى‏گردد و فقط صورت (به مقدارى که باید در وضو باید شسته شود) و دست‏ها تا مچ و پاها تا ابتداء ساق مستثنى شده سپس فرموده‏اند: از آن مقدارى که استثناء شده واجب است مقدار بیشترى را پوشاند تا یقین به پوشش مقدار واجب پیدا شود. (۱۱)

۲ – نگاه کردن مرد به زن نامحرم چه با قصد لذت و چه بدون آن حرام است و نگاه کردن به صورت و دستها اگر با قصد لذت باشد حرام است و اگر بدون قصد لذت باشد مانعى ندارد. (۱۲)

پى‏نوشتها:
۱- بحارالانوار، ج ۱۰۴، ص ۳۸، ح ۳۴، ب‏۳۳٫
۲- فتح البارى، ج ۴، ص‏۴۳۹ تا ۴۴۲٫ حدیث ایام حج صادر گردیده و احکام دیگرى در مورد محرم استفاده مى‏شود و لکن قدر مسلم حرمت نگاه با شهوت از سوى مرد به زن و بعکس مى‏باشد، و جواز نگاه به صورت زن بدون ریبه همان طورى که پیامبر(ص) نگاه کرد و عمل پیامبر(ص) نسبت‏به فضل بن‏عباس نشانگر حرمت نظر به زن با لذت مى‏باشد; باید توجه داشت این روایت را کتب اهل سنت نقل کرده‏اند و اصل حدیث هم مرفوعه مى‏باشد.
۳- نور: ۳۱٫
۴- احزاب:۵۹٫
۵- فروع کافى، ج ۵، ص ۵۲۸، ح ۵; وسائل الشیعه، ج ۲۰، ب ۱۲۰، ص‏۲۱۶، ح‏۲۵۴۶۳٫ (چاپ آل البیت); مسالک الافهام، فاضل جواد کاظمى، ج‏۳، ص ۲۷۵٫
۶- وسائل الشیعه، ج ۲۰، باب‏۱۰۷، ص‏۱۹۹، ح ۲۵۴۲۰ (چاپ آل البیت); سالته عن الرجل یحل له ان ینظر الى شعر اخت امراته؟ فقال(ع) لا الا ان تکون من القواعد…
۷- وسائل الشیعه، ج ۲۰، ص‏۶۷، ح ۲۵۰۵۴ (چاپ آل البیت); بحارالانوار، ج‏۴۳، ص ۵۴، ح ۴۸; احقاق الحق، ج ۱۰، ص‏۲۵۷٫
× – منظور از واژه عورت «آسیب‏پذیر» و یک اصطلاح در فقه است.
۸- بدایة المجتهد، ابن‏رشد، ج ۱، ص ۱۱۱٫
۹- الفقه على مذاهب الخمسة، محمد جواد مغنیه، ص‏۱۱۳٫
۱۰- تذکرة الفقهاء، ج ۲، ص‏۴۴۶، م ۱۰۸٫
۱۱- تحریر الوسیله، ج ۱، ص‏۱۲۹، م‏۳٫
۱۲- رساله توضیح المسائل، احکام نگاه کردن، م‏۲۴۳۳٫